शब्दांपलीकडची गुरु, काळजापलीकडची आई
प्रो. डॉ. त्रिशला कदम
श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थेमध्ये 38 वर्षांची प्रदीर्घ सेवा करत असताना ती चालत राहिली आणि हजारो वाटा उजळल्या…..
एखादे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे केवळ हाडामांसाचा गोळा नसतो; ती असते एक चैतन्य ज्योत, जी अंधारलेल्या वाटा उजळून टाकते. प्रो. डॉ. त्रिशला वसंतराव कदम हे नाव म्हणजे अशाच एका अखंड तेवणाऱ्या ज्ञानदीपाची समई.
तिळवणीच्या मातीत 15 जून 1966 रोजी उगवलेली ही प्रतिभा, इचलकरंजीच्या वस्त्रनगरीतून शिक्षणाची वस्त्रे विणत, महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात विद्येची रेशीमधागे पोहोचवती झाली.
वसंतराव कदम या यंत्रमागावरील ‘जॉबर’ बापाच्या घामातून आणि आईच्या वात्सल्यातून घडलेल्या प्रो डॉ त्रिशला कदम . घरची परिस्थिती ‘हातावर पोट’ असली तरी मनात मात्र आकाशाएवढी स्वप्ने. चार भावंडांत थोरली. थोरल्या मुलीच्या खांद्यावर जबाबदारीचे जू लवकरच आले. पण त्यालाच त्यांनी पंख केले. तिळवणीच्या मातीत पाय घट्ट रोवून, डोळ्यांत शिक्षणाची काजळकाळी स्वप्ने घेऊन त्या इचलकरंजीच्या शाळेची वाट चालू लागल्या. उन्ह, पाऊस, वारा यांची तमा न बाळगता ज्ञानाची कावड खांद्यावरून वाहत होत्या.
‘हुशार व होतकरू’ हे बिरुद मिरवत डॉ त्रिशला मॅडम इचलकरंजीच्या माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शाळेत चमकल्या. पुस्तकांच्या पानांतून त्यांनी केवळ अक्षरे वाचली नाहीत, तर जगण्याचे व्याकरण शिकून घेतले. पुढे अर्थशास्त्रासारख्या रुक्ष वाटणाऱ्या विषयाला त्यांनी मायेचा ओलावा दिला. आकड्यांच्या काटेरी कुंपणातून त्यांनी अर्थशास्त्राची फुलवात लावली. शिक्षण पूर्ण करून जेव्हा त्या अध्यापनाच्या क्षेत्रात आल्या, तेव्हा वर्ग म्हणजे केवळ चार भिंती न राहता, विचारांचे विद्यापीठ झाले.
कागलच्या डी. आर. माने महाविद्यालयातून सुरू झालेला त्यांचा सेवायज्ञ कराड, तळमावले, डी.के.ए.एस.सी. इचलकरंजी, विवेकानंद महाविद्यालय,कोल्हापूर असा प्रवास करत पुन्हा जिथे शिकल्या त्याच कन्या महाविद्यालय, इचलकरंजी येथे स्थिरावला.
38 वर्षे! एक तपाहून अधिक काळ. या काळात त्यांनी केवळ ‘नोकरी’ केली नाही, तर ‘सेवा’ केली. अर्थशास्त्रासारखा विषय, जो अनेकांना ‘काटेरी वाट’ वाटतो, तो त्यांनी ‘फुलांची वाट’ करून दाखवला. भाजीच्या बाजारातील भाव, घरच्या चुलीचे बजेट, शेतकऱ्याच्या शेताचे गणित – यातून त्या मागणी-पुरवठ्याचे सिद्धांत शिकवत असे. त्यांचा वर्ग म्हणजे अनुभवांची प्रयोगशाळा. म्हणूनच त्या प्रत्येक महाविद्यालयात ‘विद्यार्थिप्रिय’ झाल्या.
केवळ पुस्तकी पांडित्य न मिरवता डॉ त्रिशला मॅडम राष्ट्रीय सेवा योजनेच्या माध्यमातून गावोगावी पोहोचल्या. हातात फावडे घेऊन श्रमदान करणारी, दत्तक गावात आरोग्य शिबिरे घेणारी, व्यसनमुक्तीचे डफ वाजवणारी ही प्राध्यापिका पाहून विद्यार्थ्यांनीही समाजसेवेचा मंत्र गिरवला. सांस्कृतिक विभागातही त्यांचा वावर तितकाच देखणा. व्यासपीठावरून जेव्हा त्या बोलत असे, तेव्हा शब्दांना विचारांचे पंख फुटत. कला, वाणिज्य, विज्ञान – तिन्ही शाखांच्या विद्यार्थ्यांसाठी त्या ‘हक्काचा माणूस’ होत्या.
विवाहाच्या वेळी त्यांनी जो निश्चय केला, तो आजच्या काळात क्रांतिकारकच. “मी वडिलांची थोरली लेक आहे. त्यांच्या कुटुंबाची जबाबदारी माझी. ती मी पार पाडणारच.” हा त्यांचा करार. आणि पती डॉ सदाशिव कांबळे यांनीही हा करार तितक्याच निष्ठेने पाळला. संसार आणि समाजकार्य यांची वेणीफणी घालत त्यांनी दोन्ही आघाड्या लीलया सांभाळल्या.
तिळवणीचे कदम कुटुंब – डॉक्टर, प्राध्यापक, राजकारणी यांनी भरलेले. पण त्रिशला मॅडमनी कधीही त्या मोठेपणाचा टेंभा मिरवला नाही. शांत, संयमी आणि प्रसंगी कणखर – हीच त्यांची खरी ओळख.
आज त्या सुखी व समाधानी आहेत, कारण त्यांचे दोन पुत्र – चेतन आणि नोबेल – यशाच्या शिखरावर आहेत. एक अमेरिकेत मोठ्या पदावर, तर दुसरा यशस्वी उद्योजक. इतरांच्या शिक्षणासाठी धडपडणारी आई, जेव्हा स्वतःच्या मुलांना घडवते, तेव्हा त्या यशाला वेगळीच झळाळी असते.
ज्या कन्या महाविद्यालयात त्या शिकल्या त्याच महाविद्यालयात प्राध्यापक व प्रभारी प्राचार्य म्हणून काम करण्याचे भाग्य त्यांना लाभले. हा निव्वळ योगायोग नाही. शिक्षणमहर्षी डॉ. बापूजी साळुंखे यांचे ‘ज्ञान, विज्ञान आणि सुसंस्कार यासाठी शिक्षण प्रसार’ हे ब्रीदवाक्य घेऊन उभ्या राहिलेल्या श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थेची ती एक समिधा ठरली. बापूजींच्या हाती ज्ञानाची मशाल होती, तीच मशाल त्रिशला मॅडमनी पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवली.
30 जून 2026 रोजी नियत वयोमानानुसार त्या सेवानिवृत्त होत आहेत. पण निवृत्ती म्हणजे थांबणे नव्हे. ती तर नव्या कार्याची सुरुवात. आयुष्याच्या वाटेवर अनेक वादळे आली, पण ही ज्ञानसरिता कधी आटली नाही. उलट प्रत्येक संकटातून ती अधिक प्रवाही झाली. आज माजी विद्यार्थ्यांच्या साक्षीने होणारा त्यांचा गौरव समारंभ हेच सांगतो की, ‘शिक्षक विद्यार्थ्यांच्या यशात अजरामर होतो.’
प्रो. डॉ. त्रिशला कदम यांचे जीवन म्हणजे एक कविता आहे – कष्टांची, जिद्दीची, मायेची आणि समर्पणाची.
तिच्या कपाळावरचा कुंकवासारखा ठसठशीत आहे तिचा स्वाभिमान. तिच्या डोळ्यातील दीप्ती आहे ज्ञानाची. तिच्या शब्दांत आहे संस्कारांची वीणा. आणि तिच्या चालण्यात आहे कर्तव्याची लय.
अशा या कर्मयोगिनीला, ज्ञानतपस्विनीला, मातृहृदयी शिक्षिकेला सेवानिवृत्तीच्या पर्वावर लाख लाख प्रणाम. त्यांचे भावी आयुष्य निरामय, आनंदी व सृजनशील जावो, हीच प्रार्थना.
कारण काही माणसे ‘जात’ नसतात, ती ‘पेरली’ जातात – पुढच्या पिढ्यांच्या मनात. डॉ त्रिशला मॅडम तशाच पेरल्या गेलेत – हजारो मनांच्या शेतात, ज्ञानाचे बीज म्हणून.
तिळवणीच्या मातीतून उगवून इचलकरंजीच्या वस्त्रनगरीत विद्येचे भरजरी वस्त्र विणणारी ही विणकरीण, शब्दांच्या ताण्या-बाण्यांनी हजारो विद्यार्थ्यांचे आयुष्य नक्षीदार करून गेली.
38 वर्षे म्हणजे एक युग. या युगात तिने केवळ वेतन घेतले नाही, तर वंदन कमावले. राष्ट्रीय सेवा योजनेच्या शिबिरात हातात फावडे घेऊन राबणारी, सांस्कृतिक मंचावरून ओजस्वी वाणीने स्फुरण चेतवणारी, परीक्षेच्या काळात लेकीसारखी विद्यार्थिनींच्या पाठीवर हात ठेवणारी – अशी ही सावित्री. कला, वाणिज्य, विज्ञान या तिन्ही विद्याशाखांच्या विद्यार्थ्यांसाठी ती ‘मायेचा पदर’ होती.
शिक्षणमहर्षी डॉ. बापूजी साळुंखे यांनी ‘ज्ञान, विज्ञान आणि सुसंस्कार’ या त्रिवेणी संगमातून उभी केलेली श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्था. त्या संस्थेच्या विशाल चित्रात त्रिशला मॅडम एक तेजस्वी रंगरेषा होत्या. ज्या महाविद्यालयाच्या बाकावर बसून त्यांनी अक्षरे गिरवली, त्याच महाविद्यालयाच्या व्यासपीठावरून त्यांनी हजारो अक्षरे घडवली. हा केवळ योगायोग नव्हे, ही आहे नियतीने लिहिलेली काव्यमय कथा.
प्रो डॉ त्रिशला मॅडमचे जीवन म्हणजे कष्टांची कादंबरी, जिद्दीचा पोवाडा, मायेचा अभंग आणि कर्तव्याचे भारुड आहे.
तिच्या ललाटी तेज आहे विद्येचे, नयनी करूणा आहे मातृत्वाची, वाणीमध्ये माधुर्य आहे संस्कारांचे, आणि चालीत आहे धीरगंभीरता कर्तव्याची.
ती पेरली गेली आहे – हजारो विद्यार्थ्यांच्या हृदयाच्या शेतात. उद्या जेव्हा त्या शेतात यशाची पिके डोलतील, तेव्हा प्रत्येक कणसातून आवाज येईल – “हे माईंच्या शिकवणीचे फळ आहे.”
अशा या ज्ञानदीपिकेला, कर्मयोगिनीला, विद्यावैजयंतीला माझे त्रिवार अभिवादन. तिचे उर्वरित आयुष्य चांदण्यासारखे शीतल, गंगेसारखे पवित्र आणि वसंतासारखे चैतन्यदायी होवो, हीच पांडुरंग चरणी प्रार्थना….
प्रा. डॉ. प्रतिभा भारत पैलवान
श्रीमती आक्काताई रामगोंडा पाटील कन्या महाविद्यालय, इचलकरंजी
Author: ICHMH51 NEWS ABHIJIT PATWA
घडामोडी वस्त्रनगरीच्या... इचलकरंजी शहरातील चालू घडामोडी, ब्रेकिंग न्यूज आपल्याला समजाव्यात यासाठी हे पोर्टल सुरू केले असून नागरी समस्यांना वाचा फोडून त्या मार्गी लावण्यासाठी आम्ही प्रयत्नशील आहोत. अधिक माहिती,बातम्या व जाहिरातीसाठी संपर्क- अभिजित राजेंद्र पटवा,इचलकरंजी. 9921600800
